Toerako’s (Turacos)

Tekst: Marcel van Rooijen

In dit artikel wil ik je kennis laten maken met de familie van de Toerako’s (Musophagidae), een familie van grijze tot zeer kleurige vruchteneters, allemaal voorzien van een flinke kuif, die alleen in Afrika voorkomen. De gehele familie bestaat uit 23 soorten waarvan je in Oeganda 10 soorten kunt vinden. Vroeger behoorden de toerako’s met de koekoeken tot één grote familie, maar door nieuwe wetenschappelijke inzichten vormen ze nu een familie op zich.

Toerako’s komen alleen onder de Sahara voor. Hoewel ze uiteraard kunnen vliegen, maken ze bij voorkeur glijvluchten van boom tot boom. Het zijn geweldige klimmers die zich snel tussen de takken kunnen voortbewegen. Dit maakt het ook lastig om ze te fotograferen. Hoewel overwegend vruchteneters, worden ook plantenknoppen, bladeren en bloemen gegeten. Tevens worden kleine insecten, slakken en naaktslakken gegeten, zij het echter in mindere mate. De familienaam Musophagidae betekent letterlijk ‘bananeneters’. Interessant is dan ook dat geen van de vertegenwoordigers van deze familie bananen op het menu heeft staan! De meeste soorten zijn standvogels, met andere woorden, ze trekken niet weg. Ze zijn luidruchtig en waarschuwen met hun alarmroep andere dieren voor gevaar. Ze bouwen grote takkennesten waarin 2-3 eieren worden gelegd. Toerako’s komen voor van zeeniveau tot een hoogte van ongeveer 3.000 meter en zijn te vinden in oerwouden, bergoerwouden, bosachtige omgevingen, parklandschappen en savannes. Alle toerakosoorten in Oeganda hebben de IUCN-status Least Concern. Dit betekent dat ze ‘niet bedreigd’ zijn.

Kleurige vogels
De toerako’s in Oeganda zijn onder te verdelen in vier kleurgroepen:

• Blauw
• Bont
• Groen
• Grijs

Blauw
Van de ‘blauwe’ toerako’s is vooral de Reuzentoerako (Great Blue Turaco - Corythaeola cristata) een opvallende verschijning. Het is een grote vogel (70-76 cm) met een grote zwarte kuif, een geel met rode snavel, een blauw verenkleed, een warmgele borst en een kastanjebruine ‘broek’.
Mijn eerste Reuzentoerako zag ik in 2002 in Kakamega Forest National Reserve in West-Kenia. Kakamega Forest is het laatste restje oerwoud in Kenia dat vroeger deel uitmaakte van een enorm oerwoud dat Centraal- en Oost-Afrika omspande. Hoewel de waarneming van de Reuzentoerako maar kort duurde, liet deze toch een onuitwisbare indruk achter; een grote prehistorisch aandoende vogel.
In Oeganda heb je voldoende mogelijkheden om Reuzentoerako’s te zien. Het is een vogel die je kunt vinden in oerwoud en bosachtige omgevingen. Tijdens de Bigodi Swamp walk bij Kibale zul je ze zeker zien. Vlakbij het Airport Guesthouse, de thuisbasis van Habari travel, liggen de Entebbe Botanical Gardens waar de kans op een waarneming groot is. Dit geldt trouwens ook voor de Ross toerako (Ross’s Turaco - Musophaga rossae), de andere ‘blauwe’ toerako, die in de botanische tuin te vinden is.
De Ross toerako is zo’n 20 cm kleiner dan de Reuzentoerako, maar valt direct op door zijn knalgele snavel, knalrode kuif en diepblauwe verenkleed. Deze vogel kun je tegenkomen in oeverbossen, oerwoudranden, bosachtige gebieden en parken.

Bont
De ‘bonte’ toerako’s beschikken over een bontgekleurd verenpakket die varieert in combinaties van blauw, groen, oranje, wit en geel. Hun grootte ligt tussen de 40-45 cm. Soorten die in Oeganda te zien zijn, zijn de Purperkuiftoerako (Purple-crested Turaco - Tauraco porphyreolophus), de Witkuiftoerako (White-crested Turaco - Tauraco leucolophus) en de Ruwenzori toerako (Ruwenzori Turaco - Ruwenzoromis johnstonni).

De Purperkuiftoerako is te vinden in vochtige, bosachtige omgevingen.
De Witkuiftoerako heeft een voorkeur voor bosachtige gebieden.
De Ruwenzori toerako is een endemische soort. Dit wil zeggen dat de vogel alleen in een zeer beperkt gebied op aarde voorkomt en nergens daarbuiten. De Ruwenzori toerako komt uitsluitend voor in de bergoerwouden van de Albertine Rift in het westen van Oeganda, Rwanda en Burundi. De Albertine Rift is sowieso een paradijs voor endemische soorten. Het herbergt maar liefst 34 endemische zoogdiersoorten, 41 endemische vogelsoorten, 16 endemische reptielen, 34 endemische amfibieën en 117 endemische vlindersoorten! Als we daartegenover zetten dat Nederland slechts 1 endemische soort kent, een ondersoort van de Noordse woelmuis (Microtus oeconomus arenicola), dan is de Albertine Rift een ware schatkamer.

Groen
In Oeganda zijn twee ‘groene’ toerako’s te vinden, vogels waarbij het verenkleed overwegend groen is. De eerste is de Hartlaubs toerako (Hartlaub’s Turaco - Tauraco hartlaubi) met een lengte van 43 cm, die je tegen kunt komen in bergoerwouden, bergbossen, maar ook wel in grote, oude parken. De tweede ‘groene’ toerako is de 40 cm grote Zwartsnaveltoerako (Black-billed Turaco - Tauraco schuetti). De Zwartsnaveltoerako heeft een voorkeur voor de kruinlaag van dichte oerwouden.

Grijs
De ‘grijze’ vertegenwoordigers van de toerakofamilie zijn de Witbuiktoerako (White-bellied Go-away-bird - Corythaixoides leucogaster), Maskertoerako (Bar-faced Go-away-bird - Corythaixoides personatus) en de Bandstaartbananeneter (Eastern Grey Plantain-eater - Crinifer zonurus). Deze drie vogels hebben een lengte van ongeveer 50 cm.
De Witbuiktoerako is de enige toerakosoort waarbij mannetjes en vrouwtjes van elkaar verschillen. De mannetjes hebben een zwarte snavel en de vrouwtjes een olijfkleurige. In tegenstelling tot de andere toerakosoorten prefereert de Witbuiktoerako savannes en open boslandschappen. Ook de Maskertoerako heeft een voorkeur voor open landschappen. Beide vogels worden in het Engels Go-away-bird genoemd. Dit verwijst naar het geluid dat ze maken, ga-warr. Met een beetje goede wil (en zeker na het nuttigen van de lokale drank ‘waragi’) kun je er inderdaad go-away in horen.
De Bandstaartbananeneter heeft een voorkeur voor parklandschappen, grasland en tuinen. Ondanks de naam eet ook de Bandstaartbananeneter geen bananen, maar heeft hij een voorkeur voor vijgen. Kenmerkend voor deze grijze vogel zijn de grote geelgroene snavel en de brede zwarte band onderaan de staart.

Tot slot
Toerako’s zijn prachtige forse vogels waarvan je er met een beetje geluk diverse soorten in Oeganda kunt zien. Houd struiken en bomen in de gaten en luister goed. Verwonder je over de prachtige kleuren van deze interessante vogelfamilie en geniet.

Wil je ze fotograferen? Zet de scherptestelling van je camera dan op handmatig. Door de takken is de kans groot dat je lens gaat ‘hunten’ en niet scherp kan stellen door de takken en bladeren die zich tussen de vogel en de camera bevinden. Ook is de kans aanwezig dat een tak mooi scherp wordt afgebeeld, terwijl de vogel onscherp blijft. Oefenen in vogelpark of dierentuin met manueel scherpstellen doet wonderen.